Koren werken aan de muziek, schaven tot de noten goed zitten, de harmonieën zuiver, het ritme strak en de dynamiek spannend. En dan gaan ze zoeken naar een plaatje: hoe moet het koor vervolgens staan en hoe moeten ze bewegen?
Maar dat waar het om gaat wordt overgeslagen. Namelijk: wat wil je met dit stuk? waar gaat het over? wat moet het uitdragen? wat wil je dat het publiek ervaart? Van daaruit geef je uiteindelijk zowel de muziek als de regie vorm.

Als je deze stap overslaat, sla je de essentie over: je interpretatie. De regie is slechts een vervoermiddel. Zoals de noten vervoermiddel zijn van muziek, is je regie vervoermiddel voor de betekenis of interpretatie. Je wil iets groters voor het voetlicht brengen, noem het een boodschap, noem het een sfeer, noem het een gevoel. Je regie is de vorm waarin dat grotere over het voetlicht kan komen. Dat is waar het om gaat.

Misschien hoef je daarvoor helemaal niks extra’s te doen in je regie. Alleen te staan en de beelden van de tekst voor je te zien. Of misschien moet je een regie bedenken waarbij de energie die van het nummer moet spatten vrij kan komen en vorm kan krijgen. Dan gaat het dus niet om de regie, maar om die energie. Dáár zoek je naar, de vorm is bijzaak.

Woensdag was ik bij pop- en musicalkoor Purmerend. Ze wilden graag aan het eind van de avond een afgewerkte regie hebben voor Why tell me Why van Anita Meyer. En aangezien ik heel goed ben in uitprobeer-repetities en een koor graag achterlaat met een paar opties waar ze zelf uit kunnen kiezen, was ik lichtelijk nerveus in het vooruitzicht zelf (en snel) knopen te moeten doorhakken terwijl er 80 koppies verwachtingsvol mijn kant opkijken… Dus kwam ik bij de repetitie met een uitgewerkt plan voor elke stemgroep, bij elk couplet en refrein en met diverse uitwijkideeën voor het geval het niet zou werken.
Maar uiteindelijk ben ik het grootste deel van de repetitie bezig geweest met zowat al mijn ideeën te schrappen omdat een paar kleine dingen genoeg was. Het nummer zelf was al vol en veel, en had eigenlijk alleen wat peper hier en een vleugje strakheid daar nodig. En samen met wat geïnspireerd enthousiasme werd het super.

En vandaag potverdikkies gewoon weer!
Vandaag was ik bij Tous les Oiseaux d’Europe in Groningen, en werd ik aan een regie gezet voor Hartslag van Eefje de Visser. Het arrangement volgt vrij nauwkeurig het origineel: een soliste, begeleid met gitaar door iemand uit het koor, en iemand anders voor de handclaps. Het koor valt pas halverwege in en heeft een bescheiden rol. Erg sterk door zijn eenvoud. Maar dan denk je toch: ‘ze hebben niet voor niets een regisseur ingehuurd, ik moet wel iets briljants bedenken.’ Dus heb ik van alles uit de kast getrokken. Het koor in allerlei standen gezet, wel bewegen, niet bewegen, om de solist heen, er juist achter, de solist insluitend, of juist wegkijkend van de solist, in een cirkel eromheen en alles met verschillende timing uitgeprobeerd.
En toch weer ervaren dat de simpelste optie het sterkst is: koor in 3 rijen achterop, solist in het midden, gitarist op krukje ernaast, en de handclapper aan de andere kant ernaast. Op die manier kunnen we optimaal genieten van de soliste en de muziek, en dat is toch wat we willen met z’n allen.

Je weet het wel hè, less is more, maar het lijkt wel of je het toch iedere keer opnieuw moet ontdekken. Het is zo verleidelijk om iets te verzinnen om maar iets te verzinnen:’want dan heb je tenminste wat.’

Uiteindelijk toch mijn stempel kunnen drukken op de regie: Janinde begint haar solo op schoot bij de gitarist. En van zoiets simpels kan ik erg genieten.

Wat een succes!
Wat een show!
Wat was het gaaf!

Maar…. waar kwam dat nou eigenlijk vandaan? Hoe hebben we dat nou voor elkaar gebokst met z’n allen?

Ik heb het over de bijzonder succesvolle uitvoeringen van de Dark Side of the Moon acapella. We zijn al sinds eind 2010 bezig met plannen maken, en nu, eindelijk, 2 jaar later, mochten we het theater in. En alles klopte. Het was alsof de voorstelling ons meenam, in plaats van dat wij hem hadden gemaakt. Maar hoe heeft dat zo kunnen gebeuren?

Het album
Het begon natuurlijk bij dat album, the Dark Side of the Moon, wat een conceptalbum is. Er zit al een lijn in. Een luxe die een gemiddeld koor niet heeft, die moet altijd zelf op zoek naar een rode draad.

De arrangementen
Vervolgens had Eduvox het briljante idee om de negen nummers uit te zetten bij drie goeie, zeer verschillende arrangeurs. Zij hadden de opdracht om in dezelfde toonsoort te schrijven als het origineel, een eigen draai aan het nummer te geven, doch met respect voor het origineel en de oorspronkelijke intentie van Pink Floyd.
Matthias Becker was er voor de interessante en complexe jazzy arrangementen, Rogier IJmker voor de eigentijdse en gedurfde insteek terwijl Jetse Bremer het programma mocht openen en sluiten met zijn fijne, heldere en toegankelijke arrangementen.
Kortom, het programma was divers door de verschillende arrangementen, terwijl het ook veel samenhang had, doordat dezelfde arrangeurs en hun stijl vaker terugkwamen in het programma.

Het regieconcept
In een heel vroeg stadium heb ik me over de muziek gebogen en een eigen interpretatie gemaakt van het album. Voor mij beschrijft het album een leven.
Je drijft ergens rond in de kosmos. Je wordt geboren, je bent vrij en onschuldig. Dit voelt als vliegen, of zwemmen: gewichtloos (Breathe). Vervolgens kom je in de wereld en word je gecorrumpeerd door de buitenwereld. Je moet meedoen, of je wil of niet (Time, On the Run). Je bent schuldig aan de ellende in de wereld omdat je meedoet: hebzucht (Money), machtsspel en oorlog (us and Them). Je wil ontsnappen en verlangt naar de dood, naar de vrijheid van dat begin (Great Gig in the Sky). Uiteindelijk neemt de zelfdestructie een vlucht (Any Colour You Like, Braindamage) en eindigt je leven vroegtijdig (Eclipse). Je bent weer vrij, en drijft gewichtloos terug naar de kosmos.

Vertalen van concept naar beeld
Dit was het gegeven.
Maar hoe vertaal je zo’n concept naar vormgeving?
Het verhaal maakt voor mij een cirkelgang: na de dood ben je weer daar waar je was voor je geboren werd. Het album begint met een hartslag en eindigt met een hartslag. Dus eind- en beginbeeld moesten hetzelfde zijn.
De cirkel is een belangrijke vorm geworden die overal in terugkeert.In de film, in opstellingen, en in ons decor: de ‘ramp’ speciaal op maat gemaakt, in de vorm van een halve cirkel.

Stilstaan bij het publiek
We vermoedden dat het nogal een kluif zou worden voor het publiek: lange nummers, weinig tekst, intens van sfeer. Hoe kunnen we dat publiek meenemen in plaats van overdonderen?
We kozen voor een lang en traag begin, waardoor het publiek de tijd krijgt om ‘aan te komen’, en mee te gaan met ons in ons verhaal.
Het verhaal wordt natuurlijk vooral verteld door de nummers zelf en eventueel de regie die daarbij hoort. Daarnaast moesten we zorgen dat de overgangen het publiek op een logische manier meenemen van het ene nummer naar het ander.
Om het publiek (en onszelf!) wat ademruimte te gunnen wilden we een break in het midden. Een pauze zonder dat het publiek de zaal verlaat. Daarom komt, precies vóór de tweede helft, waar van oudsher kant A van de plaat is afgelopen, Gerrit op met een platenspeler om de plaat om te draaien.
Vervolgens komen de zangers op en duiken het publiek in om allerhande onzin-waar en DVD’s (verre van onzin, je kunt ze nog bestellen via de website ) te verkopen. Het zaallicht gaat aan, er valt wat te lachen, er is ruimte om te praten en de zinnen te verzetten, totdat de groep weer terugkomt op het podium en verder gaat in de intense sfeer van het album met Money.

De choreo
Regelmatig heb ik me verbaasd als mensen mij na afloop van de voorstelling complimenteerden met de ‘choreo’. Voor mijn gevoel dekt die term zó de lading niet! Maar goed, ja, het koor staat bij elk nummer in een passende opstelling en beweegt op organische wijze van de ene naar de andere. In de hoop dat wat ze doen niet teveel afleidt van het zingen, en zowel hen als het publiek helpt om de muziek intenser te beleven.
Maar er waren meer theatrale en bewegingseffecten: een bambi-geboorte waarbij vijf zangers de elasticiteit van hun eigen lijf verkenden, de pasgeborenen die als paspoppen door de groep in allerlei standen worden gezet, een slowmotion, een slagveld-scène. Maar toch, ook dat noem ik bij voorkeur geen ‘choreo’. Gaaf was ‘t wel!

Video
Lotte de Man was verantwoordelijk voor de videoprojectie. De beelden moesten de sfeer of betekenis van het nummer ondersteunen, soms mocht de video een hoofdrol krijgen. Maar de video bracht ook extra lijn en samenhand in de voorstelling.
Gedurende de show kwamen steeds beelden te terug van een toenemende zonsverduistering, tot op de start van het laatste nummer de zonsverduistering compleet is, en het leven voorbij.
Richting het einde van de show zien we korte fragmenten uit eerdere nummers, flitsen uit het leven dat nu bijna voorbij is. We gaan terug naar het begin, de cirkel is rond.

Kleding
Twee bijeenkomsten met de kledingcommissie, met een biertje op het terras na de repetitie, en de wildste plannen kwamen voorbij. (“naakt beginnen!” ) Maar wie nou uiteindelijk met dat idee kwam?
“Als we nou eens iedereen helemaal in één kleur kleden en samen de kleuren van de regenboog vormen, zoals op de hoes van Pink Floyd?” Eigenlijk weet je het meteen: dit zou wel eens wat kunnen zijn…. en dat was het! Uiteindelijk was het één van de meest beeldbepalende elementen van de show.

Decor
Iets wat niet in de weg staat, iets om hoogteverschil in opstellingen mogelijk te maken, en iets wat past bij de show.
Gelukkig hadden we ook voor t decor een commissie, en gezamenlijk kwamen we uit bij de geweldige cirkelvormige ramp, waar het hele koor op paste. Inclusief verplaatsbaar trappetje. En het grappige was, dat het ondanks dat ie enorm was, het zo’n logisch onderdeel van de show was, dat ie niet eens meer opviel. Dank aan Nico en zijn rampbouwer, en de hele groep voor de verfsessie na het intensieve repetitieweekend!

Licht
Licht komt er pas op het allerlaatste moment bij, in het theater. Toch kan het je maken of breken. Een goed lichtplan dat aansluit bij je ideeën, ik kan het niet vaak genoeg zeggen: dat is zo belangrijk! Het verbindt, geeft allure, en versterkt de sfeer. Met veel dank aan Ramon Verhoeven, want het zag er prachtig uit.

Repeteren en samenwerken
Bovenal was er het repetitieproces. Met een volle inzet en vooral betrokkenheid van iedereen bij alle onderdelen. wat is het heerlijk om zo intensief met de muzikale leiding samen te werken. Steeds met z’n allen bezig te zijn met hoe moet dit klinken, hoe moet dit eruit gaan zien, wat moet het worden? Samen met de muzikale leiding, geluidstechniek, de zangers, en ik als regisseur: we waren voortdurend bezig onze neuzen dezelfde kant op te richten.

Hoe het dan vleugels kreeg
Ja, en hoe het toen vleugels kreeg?
Alles leek alles te versterken in een soort vicieuze spiraal omhoog.
Allereerst werkten alle elementen op elkaar in, waren ze in balans, en op elkaar afgestemd. Alles had met alles te maken, en alles werkte met alles samen. Decor en kleding was er niet zomaar, maar had betekenis, en werkte door op de regie, de muziek, de film.
Dan waren er de zangers, artistieke leiding, organisatie, technici: iedereen ging er voor. En iedereen voelde: we zijn hier iets bijzonders aan t doen. We weten niet helemaal zo goed wat t is, maar man, t is bijzonder!
En toen kregen we uitverkochte zalen, met enthousiast publiek en daardoor sloeg nog een soort extra vlam in de pan.
Elke voorstelling groeide bij ons het besef van wat we stonden te maken. De spanningsboog werd scherper en sterker, en de intensiteit groeide. Tot we, ja, tot we vleugels kregen.
Het was een uniek project. Ook voor mij persoonlijk.
Het was magisch. Iedere avond opnieuw verdwenen we in een wereld, waar we na 75 minuten, maar naar het leek een eeuwigheid later, weer uit kwamen.

Dank Don, Annalisa, Sander, Lotte, Ramon, Caspar, Hans
En dank ook Willem, Eric, Erik, Alphons, Gerrit, Jurriaan, Nico, Joost, Colinda, Lucette, Annemiek, Jolanda, Deirdre, Jannie, Gerna, Heleen, Manon, Marielle, Adrienne, Laura en Andreia

voor de samenwerking in dit magische project. Ik koester het.

(hier nog een mooie reportage van U in de Wijk over het project)

Het effect was enorm. Ineens was de groep een eenheid.
Eén van de kijkers zei: “het lijkt nu net alsof ze ineens heel goed weten wat ze zingen.” En een van de zangers zei daarop: “maar ik heb ook het gevoel dat ik beter weet wat ik zing!”
Terwijl we geen seconde hebben gepraat over de betekenis van het nummer.

Enkel en alleen het feit dat je iets anders doet dan staan en zingen, en dat je allemaal datzelfde doet (schuin staan en op een gegeven moment naar het publiek kijken), leidt ertoe dat je ineens meer bent dan ‘iemand die een liedje zingt’. Je bent een performer, je geeft een performance.
Je geeft vorm aan je nummer, en daardoor geef je een interpretatie aan dat nummer. Alleen al daardoor voelt het zowel voor de zanger als voor het publiek intenser en betekenisvoller.
Alleen al een simpele draai kan je koor meer focus en concentratie geven.
Fascinerend toch?

Maar wat dan te doen?
Focus betekent blikrichting, maar ook concentratie, aandacht. Door je focus te bepalen krijg je een meer geconcentreerde performance. Blikrichting is een middel, maar veel belangrijker in dit begrip is het woord ‘richting’. Het gaat om het richten van je intentie.
Door een gebrek aan gezamenlijkheid in gekozen richting wordt de performance van een groep al snel richtingloos. Dit geldt overigens voor alle groepen die minder aandacht besteden aan regie of presentatie. Als je denkt dat een vocal group soms wat richtingloos is, dan moet je eens kijken naar een popkoor dat met z’n zestigen niet weten waarheen ze moeten kijken!
De kunst is dus je zang te richten.

Het gevoel van eenheid ontstaat niet doordat je met z’n allen hetzelfde doet, maar doordat je met z’n allen met dezelfde intentie zingt, en de muziek eenzelfde richting of bedoeling meegeeft.
Besluit dus, liefst per nummer, welke richting het nummer heeft. Moet het als een trein over het publiek heendenderen, moet het als vlinders over het publiek heen fladderen, of is het vooral een gevoel waar het publiek naar mag kijken, luisteren en deelgenoot van moet worden? Wil je het publiek ophitsen, vertederen, vermaken? Moet het publiek meedoen of achterover zitten en luisteren naar?
Dit kun je verder vormgeven in houding, opstelling, blikrichting en beweging. Maar een keuze maken over wat je wil bewerkstelligen is de eerste stap naar meer richting en eenheid in je performance.

En dan kom ik er tijdens de workshop achter dat het hele koor de hele tijd de ogen strak op de dirigent gericht houdt. Tja, dan wordt het ook wel lastig!
De eerste, en meest simpele vorm van contact is nog altijd oogcontact. Wil je contact met het publiek, begin dan in ieder geval met naar het publiek te kijken!

“Jamaar”, hoor ik het protest al klinken, “we moeten toch naar de dirigent kijken?!”
Natuurlijk, maar dat hoeft niet als een bezetene, kan ook af en toe, vanuit een ooghoek of soms wel en soms niet. Er zijn overigens heel veel uitstekende koren die prachtig zingen zónder dat er een dirigent voor het koor staat. Of met een dirigent die zit in plaats van staat, of een dirigent die aan de zijkant staat.

Koren die net beginnen met wennen aan ‘voorbij de dirigent kijken’, geef ik nog wel eens de tip om de dirigent te zien als onderdeel van het publiek. Terwijl je blik door de zaal zwerft, zie je óók de dirigent. Dit kan natuurlijk alleen als het koor enigszins zelfstandig het stuk kan zingen. Je ziet dat bij erg dirigent-afhankelijke koren het zingen al snel een soort onderonsje wordt tussen koor en dirigent.

Dus wil je meer contact met het publiek, begin dan met te zingen aan het publiek in plaats van aan de dirigent. En laat dat zien door naar het publiek te kijken.

Vroeger had ik de ambitie om iedereen duidelijk te maken dat je altijd moet spreken van ‘links voor het publiek’ of ‘rechts voor het publiek’, in plaats van vanuit jezelf als performer te denken. Dit, omdat ik het idee heb dat je op die manier jezelf dwingt om je optreden door de ogen van het publiek te bekijken. Je benoemt wat je doet vanuit de ogen van het publiek, en niet vanuit je eigen standpunt, waardoor je je bewuster wordt van wat het publiek ziet. Je publiek wordt belangrijker. Maar misschien is dat allemaal onzin.
En het leidt altijd tot verwarring.

Want als je pasjes gaat oefenen, zeg je alsnog: ‘we beginnen met rechts’. En dat is dan toch echt je rechtervoet. Ook al gaat de beweging vanuit het publiek gezien naar links.

Omdat mensen er niet aan konden wennen, ben ik er maar mee opgehouden. Maar de verwarring blijft.
Want ook als je besluit altijd vanuit het koor te denken, wat dan als het koor met de rug naar het publiek staat: wat is dan links en rechts? Of als ze zijwaarts, en profile, staan? Of nog ingewikkelder: iedereen verschillend?

Oftewel, daar moest iets aan gebeuren, vond ik, maar ik kon maar niet bedenken wat.

Tot ik enige tijd geleden, toen de zomer nog aan t beginnen was, met mijn moeder en haar man aan t roeien was op de Botshol. Prachtig gebied. Ik was aan t genieten van t uitzicht, de man van het gezelschap deed het harde werk (roeien), en mijn moeder gaf de richtingaanwijzingen. Hij kon immers niet zien waar we heen gingen omdat een roeier daar altijd met zijn rug naartoe zit.

Ik schrok op toen we richting riet koersten.  Ik wou al ‘naar links!’ roepen, maar mijn moeder, vaardig schipper als zij is, zei kalmpjes: ‘meer naar bakboord.’ En ja hoor, hij stuurde bij naar links.

‘Bakboord’ en ‘stuurboord’. Ik ben duidelijk geen schipper, want ik heb nooit begrepen waarom die mensen op die boten het niet gewoon over links en rechts hadden. Ik bedoel: iedereen snapt dan toch ook wel wat je bedoelt?

Maar toen zag ik t dus. Voor hem was links natuurlijk rechts. En ook al zal hij best begrijpen dat hij in spiegelbeeld moet denken als hij de aanwijzing ‘naar links’ krijgt, verwarrend is het wel, en voor je het weet zit je dieper in de ellende dan er verder vandaan. ‘Bakboord’ is voor iedereen op een boot hetzelfde, hoe je ook staat zit ligt of hangt.

Oftewel: kunnen we voor optredende koren niet ook een bakboord en een stuurboord instellen? Een richting die niet afhangt van degene die kijkt, maar vastgestelde plaatsen op een podium. Zoals ‘voor’ en ‘achter’ op het toneel ook door iedereen meteen begrepen wordt.

Komen we natuurlijk wel aan een nieuw dilemma. Wat wordt bakboord, en wat wordt stuurboord?

Wat is dat toch een misverstand!
Want hoe kun je nu zingen als je níet beweegt?!
Je lijf is je klankkast, je instrument. Wil je dynamiek, expressie en kleur geven aan je zang, dan moet je zéker bewegen. Stilstaan is geen optie.
Sterker nog, ook als je muziek maakt met behulp van een instrument, lijkt beweging essentieel voor een beetje expressie. Kijk maar eens naar de film Janine. Over een jaar uit het leven van violiste Janine Jansen. Je ziet dat zij haar hele lijf en gezicht gebruikt om geluid uit haar viool te krijgen.

Natuurlijk, ik snap het wel. Als je bewegingen toevoegt die niks met de muziek te maken hebben, dan wordt het lastig om goed te blijven zingen. Je moet je concentratie verdelen, het ritme van muziek en de timing van de beweging lijken los van elkaar te staan en je moet pasjes onthouden die je afleiden van het zingen. Zo kan beweging een enorme sta-in-de-weg zijn voor lekker en goed zingen. Meestal heb je het dan over pasjes onthouden, en dat alle pasjes gelijk moeten zijn.
En inderdaad, ik zou Janine nog wel eens pasjes willen zien doen tijdens haar virtuoze vioolspel, laat staan tegelijk met de rest van het orkest!

Devies zou dus niet moeten zijn: “minder bewegen”, maar “spaarzaam met pasjes”!

Maar ook ‘vrij bewegen’ is voor veel zangers lastig.
Wij hollanders zijn toch a-ritmische kaaskoppen, zo van het slag: “doe maar gewoon dan doe je al gek genoeg”, en “moet dat nou allemaal, we komen toch om te zingen, niet om te dansen”.
Dus voor veel zangers voelt het als onnatuurlijk en dus ongemakkelijk om te bewegen. Zelfs als het gaat om bewegen tijdens het zingen. (bij bijvoorbeeld afrikanen of cubanen hoef je daar niet mee aan te komen, die snappen niks van ons…)

Toch, ik merk het elke keer weer. Ik hoef in een workshop maar even iets te doen wat de focus weghaalt van zuivere akkoorden en toebrengt naar wat lichaam en beweging, en hop! de stem klinkt vrijer, het plezier wordt groter, de gezichten staan blijer. En dus wordt het contact met het publiek beter, en de mogelijkheden om écht muziek te maken nemen toe.

Hier ligt een schone taak voor dirigenten. Niet om het bewegen in koren af te remmen, maar juist om dit te stimuleren en gewoon te maken. En om samen met de zangers te zoeken naar geschikte bewegingen die de muziek vooruit helpen in plaats van achteruit. Hoe kun je zo bewegen dat de natuurlijke expressie van een zanger te horen is in zijn of haar zang?

Maak bewegen een vast onderdeel van de opwarming en het instuderen van je muziek, en je koor zal er beter van gaan klinken.

Maar wat maakt de presentatie van een koor goed? Meestal zien we het wel als het goed is, en we weten ook wel wanneer het slecht is. Je dwaalt af met je gedachtes, wordt ongedurig, of je krijgt last van jeuk en kromme tenen. Maar waar ligt dat dan aan?

Ik heb het geprobeerd uiteen te rafelen in een paar onderwerpen, waar ik op 9 april tijdens de Fendert Zingt de koren op ga beoordelen:

* De regie of choreografie: Dit is de vorm die het koor gekozen heeft, en waarin je kunt zien wat hun interpretatie van een nummer is.

* Uitstraling en expressie: Dit gaat meer over hoe je de gekozen regie invult: hoeveel expressie en uitstraling heeft het koor, en past dit bij de nummers en de gekozen regie? Doet iedereen in het koor mee?

* Contact met het publiek: Dit gaat ook over draagweidte: blijft een nummer op het podium hangen, of komt het werkelijk de zaal in?

* Verhouding tussen regie en muziek: Ondersteunt de regie de zang of staat hij de zang juist in de weg? In een ideale situatie is er nauwelijks verschil tussen de regie en de muziek, maar voedt het elkaar.

* Opbouw programma: Daar valt eigenlijk alles onder wat niet met de losse nummers te maken heeft. Naast de samenstelling van het programma, ook de overgangen tussen de nummers.

* Contact tussen koor en dirigent: Kan de dirigent het koor voldoende op eigen benen laten staan, heeft het koor de dirigent erg nodig en hoe is de balans daartussen? En natuurlijk: waar staat de dirigent?

* Kleding en attributen: Hoe ziet het plaatje eruit? Is de kleding verzorgd en past deze bij het koor en haar repertoire?

Ik ben benieuwd of ik ermee uit de voeten kan.
En de koren natuurlijk!
Of heb ik nog een onderwerp gemist?