Woensdag was ik bij pop- en musicalkoor Purmerend. Ze wilden graag aan het eind van de avond een afgewerkte regie hebben voor Why tell me Why van Anita Meyer. En aangezien ik heel goed ben in uitprobeer-repetities en een koor graag achterlaat met een paar opties waar ze zelf uit kunnen kiezen, was ik lichtelijk nerveus in het vooruitzicht zelf (en snel) knopen te moeten doorhakken terwijl er 80 koppies verwachtingsvol mijn kant opkijken… Dus kwam ik bij de repetitie met een uitgewerkt plan voor elke stemgroep, bij elk couplet en refrein en met diverse uitwijkideeën voor het geval het niet zou werken.
Maar uiteindelijk ben ik het grootste deel van de repetitie bezig geweest met zowat al mijn ideeën te schrappen omdat een paar kleine dingen genoeg was. Het nummer zelf was al vol en veel, en had eigenlijk alleen wat peper hier en een vleugje strakheid daar nodig. En samen met wat geïnspireerd enthousiasme werd het super.

En vandaag potverdikkies gewoon weer!
Vandaag was ik bij Tous les Oiseaux d’Europe in Groningen, en werd ik aan een regie gezet voor Hartslag van Eefje de Visser. Het arrangement volgt vrij nauwkeurig het origineel: een soliste, begeleid met gitaar door iemand uit het koor, en iemand anders voor de handclaps. Het koor valt pas halverwege in en heeft een bescheiden rol. Erg sterk door zijn eenvoud. Maar dan denk je toch: ‘ze hebben niet voor niets een regisseur ingehuurd, ik moet wel iets briljants bedenken.’ Dus heb ik van alles uit de kast getrokken. Het koor in allerlei standen gezet, wel bewegen, niet bewegen, om de solist heen, er juist achter, de solist insluitend, of juist wegkijkend van de solist, in een cirkel eromheen en alles met verschillende timing uitgeprobeerd.
En toch weer ervaren dat de simpelste optie het sterkst is: koor in 3 rijen achterop, solist in het midden, gitarist op krukje ernaast, en de handclapper aan de andere kant ernaast. Op die manier kunnen we optimaal genieten van de soliste en de muziek, en dat is toch wat we willen met z’n allen.

Je weet het wel hè, less is more, maar het lijkt wel of je het toch iedere keer opnieuw moet ontdekken. Het is zo verleidelijk om iets te verzinnen om maar iets te verzinnen:’want dan heb je tenminste wat.’

Uiteindelijk toch mijn stempel kunnen drukken op de regie: Janinde begint haar solo op schoot bij de gitarist. En van zoiets simpels kan ik erg genieten.

Het effect was enorm. Ineens was de groep een eenheid.
Eén van de kijkers zei: “het lijkt nu net alsof ze ineens heel goed weten wat ze zingen.” En een van de zangers zei daarop: “maar ik heb ook het gevoel dat ik beter weet wat ik zing!”
Terwijl we geen seconde hebben gepraat over de betekenis van het nummer.

Enkel en alleen het feit dat je iets anders doet dan staan en zingen, en dat je allemaal datzelfde doet (schuin staan en op een gegeven moment naar het publiek kijken), leidt ertoe dat je ineens meer bent dan ‘iemand die een liedje zingt’. Je bent een performer, je geeft een performance.
Je geeft vorm aan je nummer, en daardoor geef je een interpretatie aan dat nummer. Alleen al daardoor voelt het zowel voor de zanger als voor het publiek intenser en betekenisvoller.
Alleen al een simpele draai kan je koor meer focus en concentratie geven.
Fascinerend toch?

Maar wat dan te doen?
Focus betekent blikrichting, maar ook concentratie, aandacht. Door je focus te bepalen krijg je een meer geconcentreerde performance. Blikrichting is een middel, maar veel belangrijker in dit begrip is het woord ‘richting’. Het gaat om het richten van je intentie.
Door een gebrek aan gezamenlijkheid in gekozen richting wordt de performance van een groep al snel richtingloos. Dit geldt overigens voor alle groepen die minder aandacht besteden aan regie of presentatie. Als je denkt dat een vocal group soms wat richtingloos is, dan moet je eens kijken naar een popkoor dat met z’n zestigen niet weten waarheen ze moeten kijken!
De kunst is dus je zang te richten.

Het gevoel van eenheid ontstaat niet doordat je met z’n allen hetzelfde doet, maar doordat je met z’n allen met dezelfde intentie zingt, en de muziek eenzelfde richting of bedoeling meegeeft.
Besluit dus, liefst per nummer, welke richting het nummer heeft. Moet het als een trein over het publiek heendenderen, moet het als vlinders over het publiek heen fladderen, of is het vooral een gevoel waar het publiek naar mag kijken, luisteren en deelgenoot van moet worden? Wil je het publiek ophitsen, vertederen, vermaken? Moet het publiek meedoen of achterover zitten en luisteren naar?
Dit kun je verder vormgeven in houding, opstelling, blikrichting en beweging. Maar een keuze maken over wat je wil bewerkstelligen is de eerste stap naar meer richting en eenheid in je performance.

En dan kom ik er tijdens de workshop achter dat het hele koor de hele tijd de ogen strak op de dirigent gericht houdt. Tja, dan wordt het ook wel lastig!
De eerste, en meest simpele vorm van contact is nog altijd oogcontact. Wil je contact met het publiek, begin dan in ieder geval met naar het publiek te kijken!

“Jamaar”, hoor ik het protest al klinken, “we moeten toch naar de dirigent kijken?!”
Natuurlijk, maar dat hoeft niet als een bezetene, kan ook af en toe, vanuit een ooghoek of soms wel en soms niet. Er zijn overigens heel veel uitstekende koren die prachtig zingen zónder dat er een dirigent voor het koor staat. Of met een dirigent die zit in plaats van staat, of een dirigent die aan de zijkant staat.

Koren die net beginnen met wennen aan ‘voorbij de dirigent kijken’, geef ik nog wel eens de tip om de dirigent te zien als onderdeel van het publiek. Terwijl je blik door de zaal zwerft, zie je óók de dirigent. Dit kan natuurlijk alleen als het koor enigszins zelfstandig het stuk kan zingen. Je ziet dat bij erg dirigent-afhankelijke koren het zingen al snel een soort onderonsje wordt tussen koor en dirigent.

Dus wil je meer contact met het publiek, begin dan met te zingen aan het publiek in plaats van aan de dirigent. En laat dat zien door naar het publiek te kijken.

Vroeger had ik de ambitie om iedereen duidelijk te maken dat je altijd moet spreken van ‘links voor het publiek’ of ‘rechts voor het publiek’, in plaats van vanuit jezelf als performer te denken. Dit, omdat ik het idee heb dat je op die manier jezelf dwingt om je optreden door de ogen van het publiek te bekijken. Je benoemt wat je doet vanuit de ogen van het publiek, en niet vanuit je eigen standpunt, waardoor je je bewuster wordt van wat het publiek ziet. Je publiek wordt belangrijker. Maar misschien is dat allemaal onzin.
En het leidt altijd tot verwarring.

Want als je pasjes gaat oefenen, zeg je alsnog: ‘we beginnen met rechts’. En dat is dan toch echt je rechtervoet. Ook al gaat de beweging vanuit het publiek gezien naar links.

Omdat mensen er niet aan konden wennen, ben ik er maar mee opgehouden. Maar de verwarring blijft.
Want ook als je besluit altijd vanuit het koor te denken, wat dan als het koor met de rug naar het publiek staat: wat is dan links en rechts? Of als ze zijwaarts, en profile, staan? Of nog ingewikkelder: iedereen verschillend?

Oftewel, daar moest iets aan gebeuren, vond ik, maar ik kon maar niet bedenken wat.

Tot ik enige tijd geleden, toen de zomer nog aan t beginnen was, met mijn moeder en haar man aan t roeien was op de Botshol. Prachtig gebied. Ik was aan t genieten van t uitzicht, de man van het gezelschap deed het harde werk (roeien), en mijn moeder gaf de richtingaanwijzingen. Hij kon immers niet zien waar we heen gingen omdat een roeier daar altijd met zijn rug naartoe zit.

Ik schrok op toen we richting riet koersten.  Ik wou al ‘naar links!’ roepen, maar mijn moeder, vaardig schipper als zij is, zei kalmpjes: ‘meer naar bakboord.’ En ja hoor, hij stuurde bij naar links.

‘Bakboord’ en ‘stuurboord’. Ik ben duidelijk geen schipper, want ik heb nooit begrepen waarom die mensen op die boten het niet gewoon over links en rechts hadden. Ik bedoel: iedereen snapt dan toch ook wel wat je bedoelt?

Maar toen zag ik t dus. Voor hem was links natuurlijk rechts. En ook al zal hij best begrijpen dat hij in spiegelbeeld moet denken als hij de aanwijzing ‘naar links’ krijgt, verwarrend is het wel, en voor je het weet zit je dieper in de ellende dan er verder vandaan. ‘Bakboord’ is voor iedereen op een boot hetzelfde, hoe je ook staat zit ligt of hangt.

Oftewel: kunnen we voor optredende koren niet ook een bakboord en een stuurboord instellen? Een richting die niet afhangt van degene die kijkt, maar vastgestelde plaatsen op een podium. Zoals ‘voor’ en ‘achter’ op het toneel ook door iedereen meteen begrepen wordt.

Komen we natuurlijk wel aan een nieuw dilemma. Wat wordt bakboord, en wat wordt stuurboord?

Want ja, in deze tijd hebben we ten zeerste de helende kracht van liefde en van samenzijn nodig.
En zingen doet dat. Muziek doet dat. Je kunt het niet concreet maken, je kunt het niet vastpakken. Maar iedereen kent het, hoe muziek kan raken. En hoe je vaak niet eens weet wat je raakte of waarom.
Ik weet nog hoe ik, omstreeks het overlijden van mijn vader, in het concertgebouw het Requiem van Verdi uitgevoerd zag. Meteen, met de eerste klanken die uit het koor opstegen, denderde het naar binnen. Al mijn defensies werden weggeslagen en de tranen rolden over mijn wangen. En dat stuk is nu voor altijd verbonden aan dat gevoel. Ik hoef maar een paar noten te horen, of ik ben terug bij dat gevoel, daar in dat concertgebouw.

Als het luisteren naar muziek al zo’n gevoel teweeg kan brengen, kun je nagaan hoe het is als je zelf zingt, en samen zingt! Ik zie het voortdurend, als ik workshops geef. Mensen worden blij, mensen genieten, mensen worden geraakt door wat ze zingen, of hoe ze anderen raken met hun zang. Het brengt mensen samen.

De kunst is om tijdens een optreden niet in de kramp te schieten dat het ‘goed’ moet zijn, of ‘mooi’, maar om bij die kracht te blijven. Zing met overgave en geniet ervan. Durf geraakt te zijn en te raken. Deel dat met je medezangers, en geef dat samen aan je publiek.
Dan gun je elkaar en je toehoorders een vonk van de helende werking van muziek.

En dat kun je niet uitleggen of vastpakken.

Wat is dat toch een misverstand!
Want hoe kun je nu zingen als je níet beweegt?!
Je lijf is je klankkast, je instrument. Wil je dynamiek, expressie en kleur geven aan je zang, dan moet je zéker bewegen. Stilstaan is geen optie.
Sterker nog, ook als je muziek maakt met behulp van een instrument, lijkt beweging essentieel voor een beetje expressie. Kijk maar eens naar de film Janine. Over een jaar uit het leven van violiste Janine Jansen. Je ziet dat zij haar hele lijf en gezicht gebruikt om geluid uit haar viool te krijgen.

Natuurlijk, ik snap het wel. Als je bewegingen toevoegt die niks met de muziek te maken hebben, dan wordt het lastig om goed te blijven zingen. Je moet je concentratie verdelen, het ritme van muziek en de timing van de beweging lijken los van elkaar te staan en je moet pasjes onthouden die je afleiden van het zingen. Zo kan beweging een enorme sta-in-de-weg zijn voor lekker en goed zingen. Meestal heb je het dan over pasjes onthouden, en dat alle pasjes gelijk moeten zijn.
En inderdaad, ik zou Janine nog wel eens pasjes willen zien doen tijdens haar virtuoze vioolspel, laat staan tegelijk met de rest van het orkest!

Devies zou dus niet moeten zijn: “minder bewegen”, maar “spaarzaam met pasjes”!

Maar ook ‘vrij bewegen’ is voor veel zangers lastig.
Wij hollanders zijn toch a-ritmische kaaskoppen, zo van het slag: “doe maar gewoon dan doe je al gek genoeg”, en “moet dat nou allemaal, we komen toch om te zingen, niet om te dansen”.
Dus voor veel zangers voelt het als onnatuurlijk en dus ongemakkelijk om te bewegen. Zelfs als het gaat om bewegen tijdens het zingen. (bij bijvoorbeeld afrikanen of cubanen hoef je daar niet mee aan te komen, die snappen niks van ons…)

Toch, ik merk het elke keer weer. Ik hoef in een workshop maar even iets te doen wat de focus weghaalt van zuivere akkoorden en toebrengt naar wat lichaam en beweging, en hop! de stem klinkt vrijer, het plezier wordt groter, de gezichten staan blijer. En dus wordt het contact met het publiek beter, en de mogelijkheden om écht muziek te maken nemen toe.

Hier ligt een schone taak voor dirigenten. Niet om het bewegen in koren af te remmen, maar juist om dit te stimuleren en gewoon te maken. En om samen met de zangers te zoeken naar geschikte bewegingen die de muziek vooruit helpen in plaats van achteruit. Hoe kun je zo bewegen dat de natuurlijke expressie van een zanger te horen is in zijn of haar zang?

Maak bewegen een vast onderdeel van de opwarming en het instuderen van je muziek, en je koor zal er beter van gaan klinken.

Toch bleek er nog best veel zinnigs over te zeggen. Want hoe dooddoener ook: het hóórt er ook nou eenmaal bij.
Bij doorvragen bleek dat het grootste probleem niet de zenuwen zelf zijn, maar wat de zenuwen met je doen. Ze lijken je over te nemen: ze eten je op en verslinden je, zodat je geen zenuwen meer hébt, maar een en al zenuwen bént.
We willen daarom liever dat de zenuwen er niet zijn. We gaan ze ontkennen, negeren of wegduwen. Daardoor proberen we te doen alsof er niks aan de hand is, maar ondertussen zitten die zenuwen weggedrukt in een soort hogedrukpan, waardoor ze via allerlei wegen naar boven piepen. Via knikkende knieën, trillende stem of trekkende oogleden maken ze hun aanwezigheid kenbaar. En hoe harder weggedrukt, hoe hoger de druk, dus hoe talrijker de spastische uitingen.
Iemand anders ging ermee om door zichzelf uit te schakelen. De automatische piloot ging aan, en zelf zweefde ze er een beetje boven. Ze kon zich na afloop van haar presentatie niet herinneren wat ze nou precies gedaan had, en ze vroeg zich af of ze niet misschien twee keer hetzelfde couplet had gezongen. Ze was er gewoon niet helemaal bij geweest.

Die zenuwen zijn er. Negeren, ontkennen of jezelf erdoor laten obsederen blijkt niet te werken. De kunst is dus om de zenuwen er te laten zijn, en tijdens je optreden náást je neer te zetten. Je doet een performance, en daarnaast heb je ook zenuwen. Niet meer en niet minder. Je voelt ze, maar er is nog meer te beleven, namelijk je eigen optreden, de muziek, het publiek.

De hamvraag is natuurlijk: hoe doe je dat?
Eén van de belangrijkste dingen, kwamen we achter, is je te focussen op iets anders, je taak. En bij een optreden bestaat je taak er uit iets over het voetlicht te brengen. Het gaat dus niet om jou, maar om dat wat je brengt. Dat jij degene bent die dat doet, is slechts bijzaak.
Door te focussen op je product, op jezelf als medium in plaats van als hoofdrolspeler, kun je de druk van de ketel halen. De ogen van het publiek zijn immers niet op jou gericht, maar op dat wat je brengt. Een subtiel, maar essentieel verschil.

Een andere, hele leuke vind ikzelf, is: stap in een rol. Bij voorkeur in de rol van iemand die niet zo’n last heeft van zenuwen. Afhankelijk van dat wat je te brengen hebt, kun je je inleven in de rol van diva, motormuis, angry young man, cabaretier, professional, strenge schooljuf, dandy, obstinate kleuter of volleerd jazzzangeres (vooral hier opgenomen om die drie z’s te mogen typen ).
Vaak helpt het al als je je voorstelt dat je iemand bent die heel zeker van zijn zaak is.

Alle rollen zijn mogelijk, als het je maar helpt om niet zo erg jezélf te zijn. En zodat je een beetje boven je dagelijkse ik uit kan stijgen.