“Niet groot willen uitpakken, dicht bij elkaar blijven, zodat je elkaar goed kunt horen” reageerde iemand toen ik de vraag op Twitter in de lucht wierp. “Vooral met elkaar plezier maken zou ik zeggen” zei een ander. “Ja! energie steken in dingen die je wel zelf in de hand hebt”, en “zang en performance richten op mensen die wel luisteren”. Ook een leuke: “op welke manier kun je inspelen op/ gebruik maken van de ruimte? Misschien een paar liedjes op een andere plek doen?”

Allemaal waardevolle tips. Tijdens de workshop zelf kwamen we tot de conclusie dat het belangrijkste dat je kunt doen, is je voorbereiden.
Direct van tevoren, natuurlijk, door te zorgen voor een goeie warming-up en een goed gevoel van samen-gaan-we-dit-varkentje-even-wassen.
Iets eerder, door vantevoren naar de locatie te gaan en de locatie goed in je op te nemen. De maten van het podium op te nemen en te gebruiken in de repetitie. Te luisteren naar de akoestiek, je voor te stellen hoe dat gaat zijn straks, als je als groep daar staat. Welk repertoire is wel of niet geschikt voor die ruimte? Kun je de ruimte of situatie nog op een speelse manier gebruiken?

Toch is de belangrijkste voorbereiding die welke je het hele jaar door kunt doen. Wacht niet tot er een specifieke situatie is waar je op in moet spelen, maar train je koor elke week, het hele jaar door om flexibel te zijn. Train je koor een groep te zijn, die op elke situatie kan inspelen.

Er zijn tal van speelse oefeningen te verzinnen die hierin kunnen helpen, en t hoeft niet ingewikkeld te zijn. Een aantal mogelijkheden, ter inspiratie:

- Laat het koor in wisselende opstellingen zingen. Zo leren ze ‘flexibel’ te luisteren, in plaats van alleen te steunen op degene naast hem of haar. Ook graag met stemgroepen door elkaar!
- Laat het koor lopen of lastige opdrachten uitvoeren terwijl ze zingen (‘Zing het nummer, en maak tegelijkertijd een rij op lengte’).
- Verklein de beschikbare ruimte, maak de kooropstelling op de helft van de ruimte die je normaal inneemt.
- Is het mooi weer? Ga buiten zingen! Hoe ver kun je uit elkaar staan en toch het muziekstuk overeind houden?
- Zing een nummer met de helft van het koor, de andere helft kan luisteren en kijken. (of een kwart, of een achtste, etc)
- Verdeel het koor in tweeën en laat elke groep steeds omdebeurt twee maten zingen, zonder dat het nummer stopt. Als een soort vraag-antwoord-spel. (met dank aan Matthias Becker @VPJD)

- Stap er als dirigent eens tussen uit: geef de begintoon en laat het koor het dan verder even zelf uitzoeken. Ook de lastige inzetten.
- Sta niet altijd op dezelfde plek, maar wissel de positie waarvandaan je dirigeert af.
- Speel met je manier van dirigeren: klein of juist groot, veel of juist weinig. Dirigeer eens zonder handen, of met je rug naar het koor.
- Wissel tempo af. Zing een nummer niet altijd in je favoriete tempo, maar doe het af en toe sneller, af en toe langzamer. Varieer dit ook tijdens het nummer zelf, gewoon als oefening.

Train deze flexibiliteit niet alleen tijdens de repetities, maar bouw het in tot op de optredens. Hoe spannend als je nooit zeker weet hoe het zal lopen. De afspraak is niet dat je je aan de afspraak houdt, maar dat je goed moet blijven opletten en aanpassen aan hoe het loopt.
Zorg dat de groep weet en accepteert dat alles altijd nog kan veranderen. Dat houdt het zingen spannend, en je koor fris.

En tot slot: oefening baart kunst. Ga veel optreden, in veel verschillende situaties: “Artiesten hebben publiek nodig. Om dingen af te maken, om zichzelf te testen en te verbeteren, om keuzes aan te gaan.”

(met dank aan twitteraars @tom_beek, @MartensMerel, @MarianV_RV, @melyndamilman en @stemboon.)

(Mathilde Santing in Zing magazine nr 45)

Ik ben altijd erg blij als ik de kleding mag wegdelegeren aan een kledingcommissie. En zo’n commissie heeft flink wat te doorstaan.
Met name de vrouwen in een koor kunnen nogal wat noten op hun zang hebben, over wat ze wel of niet aan willen. Aan de andere kant heb je ook leden (niet alléén mannen) die het maar niet lijken te snappen: te vale shirts, te oude broek, te groot jasje. En tot slot is er de verzuchting over het geld: “jamaar ik heb die blouse vorig jaar speciaal voor het concert gekocht, en nu moeten we ineens een andere kleur!”

Een kledingcommissie moet dus tegen nogal wat individuele wensen, mitsen en maren opboksen. Daarom als eerste maar eens wat tips voor koorleden:

- Weet dat er keuzes gemaakt moeten worden. Leg je neer bij de keuze die gemaakt wordt.
- Als je een idee hebt, gaaf! Maar weet wanneer je dit nog aan kunt dragen. Als de oranje sjaaltjes eenmaal gestikt zijn, is het moment om witte stropdassen te opperen te laat. Een eigen mening is prima en mag gehoord worden, maar weet ook wanneer te stoppen en probeer het enthousiasme van anderen niet al te hard te temperen. (dus ook liever geen “ik had toch liever witte stropdassen”. Of “ik zei nog: witte stropdassen staan beter bij het achterdoek!”).
- Je bent uiteindelijk zelf verantwoordelijk voor hoe je je voelt op het podium. Als je je werkelijk doodongelukkig voelt in je outfit, kijk dan hoe je daar zelf, binnen de grenzen van de gekozen stijl, een draai aan kan geven waardoor je je er wel prettig bij kunt voelen. Een blouse die beter afkleedt, een broek in plaats van een rok, er zijn vaak best simpele oplossingen te vinden, zonder dat je ineens heel erg afwijkt van de rest. En overleg dit even met de commissie.

- Als er gevraagd wordt om concertkleding mee naar de repetitie te nemen, doe dit dan ook. (het lijkt zo simpel, hè)
- Doe je best om iets moois mee te nemen, en neem eventueel wat extra shirts, blousjes, of accessoires mee in de gekozen kleur, zodat minder flashy types op jouw modieuze inslag mee kunnen liften. Dit komt het beeld van het hele koor, dus ook van jou, ten goede.
- Als er kleding gecheckt gaat worden, doe dan je best te helpen deze sessies zo kort mogelijk te houden. Meestal zitten deze sessies vlak voor een uitvoering, en zit de dirigent (of regisseur) op hete kolen omdat er nog heeel veeel moet gebeuren. Sta op tijd klaar in outfit, geen overbodige vragen over details (je kan altijd later de kledingcie nog even aanschieten), blijf gefocussed, en: als een kledingstuk van je wordt afgekeurd ga dan niet uitgebreid in discussie.
- Als je speciaal kleding hebt gekocht, hou dan zo lang mogelijk het prijskaartje aan het kledingstuk, zodat je het nog kunt ruilen als het toch niet het juiste paars blijkt te zijn.
- Zorg zelf voor een mooie haarcoupe en goede make-up. Als je dat lastig vindt, geen probleem! In een gemiddeld koor lopen genoeg dames rond die het heel leuk vinden om je te helpen. Denk aan de stelregel: op het toneel moet alles groter, dus dikker in de make-up en weelderiger met het haar!

En tot slot: Heb je een strenge kledingcommissie? Prijs jezelf gelukkig! Een goede kledingcommissie durft nee te zeggen, is duidelijk en maakt scherpe keuzes: dat wel, en dat niet. Daardoor ben je én sneller klaar én heb je aan het einde een mooier resultaat. En daar wordt uiteindelijk iedereen blij van, het publiek: en dus jij ook.

Als we een verhaal vertellen, dan vinden we het logisch en prettig om onze handen te gebruiken om duidelijk te maken wat we bedoelen. Dan voelt het gek om ze slap langs je lijf te laten bungelen. Maar als we zingen vinden we het ineens overdreven, of gek, om onze handen te gebruiken.
Terwijl het je zo enorm kan helpen! Wanneer je in een nummer de lead hebt, en iets aan het publiek aan het vertellen bent, kunnen handen helpen om klemtonen te leggen, dynamiek en timing op een natuurlijke manier te laten verlopen. In een swingend nummer helpt het je om de swing te voelen, en jezelf in beweging te zetten. En als je met passie wilt zingen, helpen je handen om hier expressie aan te geven, extra aan te zetten.
Als je vurig zingt dat je gek van verliefdheid bent en dat wil uitschreeuwen over de daken – dan is het toch een beetje raar als je met je handen slap langs je lijf blijft staan. Dat is toch een beetje alsof je op de bus staat te wachten, met je vurige verlangen.

Dus: zing met je handen! Laten hangen kan altijd nog.

Tijdens de repetitie: de koorleden blijven maar kletsen. Dus de dirigent denkt: ‘weet je wat, ik begin gewoon vast met het intro op de piano, en als ze moeten inzetten houdt het geklets vanzelf op’. Een snelle oplossing, en het werkt.
Evenzo met het einde. Meestal begint de evaluatie al vóórdat de laatste noot definitief heeft uitgeklonken. “Hoe zat dat nou bij die modulatie?” en “Zijn we nou gezakt?!”

Maar met het intro is het muziekstuk natuurlijk al begonnen, en ook de paar tellen na het slotakkoord horen er nog bij.
Als je in de repetitie niet oefent alsof begin en einde erbij horen, moet je optreden met een koor dat niet goed weet wat ze met die momenten aanmoeten. Bij het intro zien ze eruit alsof ze ‘op hun beurt staan te wachten’, en op het einde kijken ze onzeker de ruimte in. En dat is jammer, want hoe prachtig je dan ook gezongen hebt, je geeft de muziek dan niet de plek en de aandacht die het verdient, je haalt je eigen prestatie onderuit.

Wen jezelf er als koor dus aan dat je je focust vóórdat de eerste noot geklonken heeft, en sluit af door een duidelijke punt te zetten. Start in stilte en concentratie en eindig in stilte en concentratie. Pas als het applaus even geklonken heeft kun je ontspannen, en genieten van je succes. Ook al is die in de repetitie maar denkbeeldig.
De evaluatie kan beginnen.

Later viel een meisje, van het andere koor, bijna van een krukje toen ze de microfoon van een collega-zanger wou overnemen. En weer een ander was ziek, probeerde verwoed haar hoest in te houden, en nam tijdens de laatste nummers een bekertje thermoskannenthee mee het podium op.

Dat is natuurlijk allemaal niet zoals het hoort, maar ik heb er geen moment last van gehad. Het maakte ze sympathiek en menselijk, en maakte alleen maar dat ik méér van ze ging houden.

En het belangrijkste bleef overeind: mooie muziek met veel intentie en flair gezongen.

Vandaag moest ik daar aan denken, toen ik tijdens een workshop vroeg: wat is volgens jullie het verschil tussen een concert en een repetitie? En iemand antwoordde: “op een concert mag er eigenlijk bijna niks fout gaan, en tijdens de repetitie mag je smokkelen.”

Maar niets is minder waar. Het is precies andersom! Tijdens de repetitie werk je aan alles wat beter moet en nog niet goed gaat. Maar tijdens een optreden gaat het erom dat je het publiek iets laat beleven. Als het goed is heeft de voorbereiding haar werk gedaan en kun je tijdens het optreden genieten, en de mensen laten genieten. Foutjes hier en daar geven dit enkel extra charme. Het is eerder de angst om fouten te maken die in de weg zit.

Mensen houden niet van perfect, mensen houden van echte mensen op het podium, en echte mensen maken fouten. Maak ze dus met graagte, en geniet ervan!

Het effect was enorm. Ineens was de groep een eenheid.
Eén van de kijkers zei: “het lijkt nu net alsof ze ineens heel goed weten wat ze zingen.” En een van de zangers zei daarop: “maar ik heb ook het gevoel dat ik beter weet wat ik zing!”
Terwijl we geen seconde hebben gepraat over de betekenis van het nummer.

Enkel en alleen het feit dat je iets anders doet dan staan en zingen, en dat je allemaal datzelfde doet (schuin staan en op een gegeven moment naar het publiek kijken), leidt ertoe dat je ineens meer bent dan ‘iemand die een liedje zingt’. Je bent een performer, je geeft een performance.
Je geeft vorm aan je nummer, en daardoor geef je een interpretatie aan dat nummer. Alleen al daardoor voelt het zowel voor de zanger als voor het publiek intenser en betekenisvoller.
Alleen al een simpele draai kan je koor meer focus en concentratie geven.
Fascinerend toch?

Maar wat dan te doen?
Focus betekent blikrichting, maar ook concentratie, aandacht. Door je focus te bepalen krijg je een meer geconcentreerde performance. Blikrichting is een middel, maar veel belangrijker in dit begrip is het woord ‘richting’. Het gaat om het richten van je intentie.
Door een gebrek aan gezamenlijkheid in gekozen richting wordt de performance van een groep al snel richtingloos. Dit geldt overigens voor alle groepen die minder aandacht besteden aan regie of presentatie. Als je denkt dat een vocal group soms wat richtingloos is, dan moet je eens kijken naar een popkoor dat met z’n zestigen niet weten waarheen ze moeten kijken!
De kunst is dus je zang te richten.

Het gevoel van eenheid ontstaat niet doordat je met z’n allen hetzelfde doet, maar doordat je met z’n allen met dezelfde intentie zingt, en de muziek eenzelfde richting of bedoeling meegeeft.
Besluit dus, liefst per nummer, welke richting het nummer heeft. Moet het als een trein over het publiek heendenderen, moet het als vlinders over het publiek heen fladderen, of is het vooral een gevoel waar het publiek naar mag kijken, luisteren en deelgenoot van moet worden? Wil je het publiek ophitsen, vertederen, vermaken? Moet het publiek meedoen of achterover zitten en luisteren naar?
Dit kun je verder vormgeven in houding, opstelling, blikrichting en beweging. Maar een keuze maken over wat je wil bewerkstelligen is de eerste stap naar meer richting en eenheid in je performance.