Tijdens de repetitie: de koorleden blijven maar kletsen. Dus de dirigent denkt: ‘weet je wat, ik begin gewoon vast met het intro op de piano, en als ze moeten inzetten houdt het geklets vanzelf op’. Een snelle oplossing, en het werkt.
Evenzo met het einde. Meestal begint de evaluatie al vóórdat de laatste noot definitief heeft uitgeklonken. “Hoe zat dat nou bij die modulatie?” en “Zijn we nou gezakt?!”

Maar met het intro is het muziekstuk natuurlijk al begonnen, en ook de paar tellen na het slotakkoord horen er nog bij.
Als je in de repetitie niet oefent alsof begin en einde erbij horen, moet je optreden met een koor dat niet goed weet wat ze met die momenten aanmoeten. Bij het intro zien ze eruit alsof ze ‘op hun beurt staan te wachten’, en op het einde kijken ze onzeker de ruimte in. En dat is jammer, want hoe prachtig je dan ook gezongen hebt, je geeft de muziek dan niet de plek en de aandacht die het verdient, je haalt je eigen prestatie onderuit.

Wen jezelf er als koor dus aan dat je je focust vóórdat de eerste noot geklonken heeft, en sluit af door een duidelijke punt te zetten. Start in stilte en concentratie en eindig in stilte en concentratie. Pas als het applaus even geklonken heeft kun je ontspannen, en genieten van je succes. Ook al is die in de repetitie maar denkbeeldig.
De evaluatie kan beginnen.

Later viel een meisje, van het andere koor, bijna van een krukje toen ze de microfoon van een collega-zanger wou overnemen. En weer een ander was ziek, probeerde verwoed haar hoest in te houden, en nam tijdens de laatste nummers een bekertje thermoskannenthee mee het podium op.

Dat is natuurlijk allemaal niet zoals het hoort, maar ik heb er geen moment last van gehad. Het maakte ze sympathiek en menselijk, en maakte alleen maar dat ik méér van ze ging houden.

En het belangrijkste bleef overeind: mooie muziek met veel intentie en flair gezongen.

Vandaag moest ik daar aan denken, toen ik tijdens een workshop vroeg: wat is volgens jullie het verschil tussen een concert en een repetitie? En iemand antwoordde: “op een concert mag er eigenlijk bijna niks fout gaan, en tijdens de repetitie mag je smokkelen.”

Maar niets is minder waar. Het is precies andersom! Tijdens de repetitie werk je aan alles wat beter moet en nog niet goed gaat. Maar tijdens een optreden gaat het erom dat je het publiek iets laat beleven. Als het goed is heeft de voorbereiding haar werk gedaan en kun je tijdens het optreden genieten, en de mensen laten genieten. Foutjes hier en daar geven dit enkel extra charme. Het is eerder de angst om fouten te maken die in de weg zit.

Mensen houden niet van perfect, mensen houden van echte mensen op het podium, en echte mensen maken fouten. Maak ze dus met graagte, en geniet ervan!

Oda Buijs, regisseur van De Windh, koor van het jaar 2010, Jim Giloffo, met zijn bijzondere aanpak geënt op de uit Amerika overgewaaide showchoir manier, en Marijke de Wit herself, regisseur van Close Up en degene met wie ik samen de cursus koorregie heb opgezet en geef, laten zien hoe zij nou een koor aanpakken.
Ik ben er de hele dag bij, praat de boel aan elkaar, probeer verbanden te leggen, en zal het publiek aan het einde van de dag uitdagen om het geleerde op de vloer nog eens uit te proberen met één van de koren.

Nog niet alle koren hebben definitief toegezegd, maar we zijn blij dat we één naam alvast kunnen noemen: Divina doet mee!

Dit wordt een enerverende dag, zorg dat je het niet mist! Meer info en aanmelden op de website van Kunstbalie.

Het effect was enorm. Ineens was de groep een eenheid.
Eén van de kijkers zei: “het lijkt nu net alsof ze ineens heel goed weten wat ze zingen.” En een van de zangers zei daarop: “maar ik heb ook het gevoel dat ik beter weet wat ik zing!”
Terwijl we geen seconde hebben gepraat over de betekenis van het nummer.

Enkel en alleen het feit dat je iets anders doet dan staan en zingen, en dat je allemaal datzelfde doet (schuin staan en op een gegeven moment naar het publiek kijken), leidt ertoe dat je ineens meer bent dan ‘iemand die een liedje zingt’. Je bent een performer, je geeft een performance.
Je geeft vorm aan je nummer, en daardoor geef je een interpretatie aan dat nummer. Alleen al daardoor voelt het zowel voor de zanger als voor het publiek intenser en betekenisvoller.
Alleen al een simpele draai kan je koor meer focus en concentratie geven.
Fascinerend toch?

(Jens Johansen, muzikaal leider Vocal Line in Zing magazine nr 41)

Maar wat dan te doen?
Focus betekent blikrichting, maar ook concentratie, aandacht. Door je focus te bepalen krijg je een meer geconcentreerde performance. Blikrichting is een middel, maar veel belangrijker in dit begrip is het woord ‘richting’. Het gaat om het richten van je intentie.
Door een gebrek aan gezamenlijkheid in gekozen richting wordt de performance van een groep al snel richtingloos. Dit geldt overigens voor alle groepen die minder aandacht besteden aan regie of presentatie. Als je denkt dat een vocal group soms wat richtingloos is, dan moet je eens kijken naar een popkoor dat met z’n zestigen niet weten waarheen ze moeten kijken!
De kunst is dus je zang te richten.

Het gevoel van eenheid ontstaat niet doordat je met z’n allen hetzelfde doet, maar doordat je met z’n allen met dezelfde intentie zingt, en de muziek eenzelfde richting of bedoeling meegeeft.
Besluit dus, liefst per nummer, welke richting het nummer heeft. Moet het als een trein over het publiek heendenderen, moet het als vlinders over het publiek heen fladderen, of is het vooral een gevoel waar het publiek naar mag kijken, luisteren en deelgenoot van moet worden? Wil je het publiek ophitsen, vertederen, vermaken? Moet het publiek meedoen of achterover zitten en luisteren naar?
Dit kun je verder vormgeven in houding, opstelling, blikrichting en beweging. Maar een keuze maken over wat je wil bewerkstelligen is de eerste stap naar meer richting en eenheid in je performance.

En dan kom ik er tijdens de workshop achter dat het hele koor de hele tijd de ogen strak op de dirigent gericht houdt. Tja, dan wordt het ook wel lastig!
De eerste, en meest simpele vorm van contact is nog altijd oogcontact. Wil je contact met het publiek, begin dan in ieder geval met naar het publiek te kijken!

“Jamaar”, hoor ik het protest al klinken, “we moeten toch naar de dirigent kijken?!”
Natuurlijk, maar dat hoeft niet als een bezetene, kan ook af en toe, vanuit een ooghoek of soms wel en soms niet. Er zijn overigens heel veel uitstekende koren die prachtig zingen zónder dat er een dirigent voor het koor staat. Of met een dirigent die zit in plaats van staat, of een dirigent die aan de zijkant staat.

Koren die net beginnen met wennen aan ‘voorbij de dirigent kijken’, geef ik nog wel eens de tip om de dirigent te zien als onderdeel van het publiek. Terwijl je blik door de zaal zwerft, zie je óók de dirigent. Dit kan natuurlijk alleen als het koor enigszins zelfstandig het stuk kan zingen. Je ziet dat bij erg dirigent-afhankelijke koren het zingen al snel een soort onderonsje wordt tussen koor en dirigent.

Dus wil je meer contact met het publiek, begin dan met te zingen aan het publiek in plaats van aan de dirigent. En laat dat zien door naar het publiek te kijken.

Vroeger had ik de ambitie om iedereen duidelijk te maken dat je altijd moet spreken van ‘links voor het publiek’ of ‘rechts voor het publiek’, in plaats van vanuit jezelf als performer te denken. Dit, omdat ik het idee heb dat je op die manier jezelf dwingt om je optreden door de ogen van het publiek te bekijken. Je benoemt wat je doet vanuit de ogen van het publiek, en niet vanuit je eigen standpunt, waardoor je je bewuster wordt van wat het publiek ziet. Je publiek wordt belangrijker. Maar misschien is dat allemaal onzin.
En het leidt altijd tot verwarring.

Want als je pasjes gaat oefenen, zeg je alsnog: ‘we beginnen met rechts’. En dat is dan toch echt je rechtervoet. Ook al gaat de beweging vanuit het publiek gezien naar links.

Omdat mensen er niet aan konden wennen, ben ik er maar mee opgehouden. Maar de verwarring blijft.
Want ook als je besluit altijd vanuit het koor te denken, wat dan als het koor met de rug naar het publiek staat: wat is dan links en rechts? Of als ze zijwaarts, en profile, staan? Of nog ingewikkelder: iedereen verschillend?

Oftewel, daar moest iets aan gebeuren, vond ik, maar ik kon maar niet bedenken wat.

Tot ik enige tijd geleden, toen de zomer nog aan t beginnen was, met mijn moeder en haar man aan t roeien was op de Botshol. Prachtig gebied. Ik was aan t genieten van t uitzicht, de man van het gezelschap deed het harde werk (roeien), en mijn moeder gaf de richtingaanwijzingen. Hij kon immers niet zien waar we heen gingen omdat een roeier daar altijd met zijn rug naartoe zit.

Ik schrok op toen we richting riet koersten.  Ik wou al ‘naar links!’ roepen, maar mijn moeder, vaardig schipper als zij is, zei kalmpjes: ‘meer naar bakboord.’ En ja hoor, hij stuurde bij naar links.

‘Bakboord’ en ‘stuurboord’. Ik ben duidelijk geen schipper, want ik heb nooit begrepen waarom die mensen op die boten het niet gewoon over links en rechts hadden. Ik bedoel: iedereen snapt dan toch ook wel wat je bedoelt?

Maar toen zag ik t dus. Voor hem was links natuurlijk rechts. En ook al zal hij best begrijpen dat hij in spiegelbeeld moet denken als hij de aanwijzing ‘naar links’ krijgt, verwarrend is het wel, en voor je het weet zit je dieper in de ellende dan er verder vandaan. ‘Bakboord’ is voor iedereen op een boot hetzelfde, hoe je ook staat zit ligt of hangt.

Oftewel: kunnen we voor optredende koren niet ook een bakboord en een stuurboord instellen? Een richting die niet afhangt van degene die kijkt, maar vastgestelde plaatsen op een podium. Zoals ‘voor’ en ‘achter’ op het toneel ook door iedereen meteen begrepen wordt.

Komen we natuurlijk wel aan een nieuw dilemma. Wat wordt bakboord, en wat wordt stuurboord?

Want ja, in deze tijd hebben we ten zeerste de helende kracht van liefde en van samenzijn nodig.
En zingen doet dat. Muziek doet dat. Je kunt het niet concreet maken, je kunt het niet vastpakken. Maar iedereen kent het, hoe muziek kan raken. En hoe je vaak niet eens weet wat je raakte of waarom.
Ik weet nog hoe ik, omstreeks het overlijden van mijn vader, in het concertgebouw het Requiem van Verdi uitgevoerd zag. Meteen, met de eerste klanken die uit het koor opstegen, denderde het naar binnen. Al mijn defensies werden weggeslagen en de tranen rolden over mijn wangen. En dat stuk is nu voor altijd verbonden aan dat gevoel. Ik hoef maar een paar noten te horen, of ik ben terug bij dat gevoel, daar in dat concertgebouw.

Als het luisteren naar muziek al zo’n gevoel teweeg kan brengen, kun je nagaan hoe het is als je zelf zingt, en samen zingt! Ik zie het voortdurend, als ik workshops geef. Mensen worden blij, mensen genieten, mensen worden geraakt door wat ze zingen, of hoe ze anderen raken met hun zang. Het brengt mensen samen.

De kunst is om tijdens een optreden niet in de kramp te schieten dat het ‘goed’ moet zijn, of ‘mooi’, maar om bij die kracht te blijven. Zing met overgave en geniet ervan. Durf geraakt te zijn en te raken. Deel dat met je medezangers, en geef dat samen aan je publiek.
Dan gun je elkaar en je toehoorders een vonk van de helende werking van muziek.

En dat kun je niet uitleggen of vastpakken.